İSG yükümlülükleri kimleri kapsar?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektördeki tüm işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanlarına uygulanır. Kanunun temel ilkesi şudur: İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür ve bu sorumluluk, hizmeti dışarıdan bir ortak sağlık ve güvenlik birimine (OSGB) devretmekle ortadan kalkmaz.
İSG, yalnız fabrika ya da şantiye gibi yüksek riskli yerlerin konusu değildir. Ofis çalışanı olan bir yazılım şirketi de risk değerlendirmesi yapmak, çalışanlarına eğitim vermek ve sağlık gözetimini sağlamak zorundadır. Farklılık, yükümlülüklerin sıklığında ve yoğunluğundadır; bunu da işyerinin tehlike sınıfı belirler.
Bu rehber genel kuralları özetler. Yönetmeliklerdeki ayrıntılar ve süreler değişebileceği için uygulamadan önce güncel düzenlemeyi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü kaynaklarından teyit edin.
İşyerimin tehlike sınıfı nasıl belirlenir?
Tehlike sınıfı, işyerinin SGK'ya kayıtlı ana faaliyet koduna (NACE kodu) göre İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği'nde belirlenir. Üç sınıf vardır:
- Az tehlikeli: Ofis hizmetleri, yazılım, danışmanlık, perakende satışın bir kısmı gibi işler.
- Tehlikeli: Birçok imalat, depolama, lojistik, gıda üretimi gibi işler.
- Çok tehlikeli: İnşaat, madencilik, metal işleme, kimya gibi işler.
İşyerinizin NACE kodunu SGK işyeri sicil kaydınızdan ve e-Bildirge ekranından görebilirsiniz. Gerçek faaliyetiniz kayıtlı koddan farklıysa, kodun düzeltilmesi hem prim oranları hem de İSG yükümlülükleri açısından önemlidir.
Tehlike sınıfına göre temel süreler nelerdir?
Aşağıdaki tablo, ilgili yönetmeliklerde yer alan ve uygulamada en sık başvurulan genel kuralları özetler. Kendi işyeriniz için güncel değerleri yönetmelik metninden kontrol edin.
| Yükümlülük | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli |
|---|---|---|---|
| Risk değerlendirmesinin yenilenmesi (en geç) | 6 yılda bir | 4 yılda bir | 2 yılda bir |
| Acil durum planının yenilenmesi (en geç) | 6 yılda bir | 4 yılda bir | 2 yılda bir |
| Temel İSG eğitimi (çalışan başına en az) | 8 saat | 12 saat | 16 saat |
| Eğitimin tekrar sıklığı (en az) | 3 yılda bir | 2 yılda bir | Yılda bir |
| Periyodik sağlık muayenesi (en geç) | 5 yılda bir | 3 yılda bir | Yılda bir |
| İş güvenliği uzmanı belge sınıfı | C, B veya A | B veya A | A |
İşyerinde önemli bir değişiklik olduğunda (yeni makine, yeni üretim yöntemi, taşınma, iş kazası veya meslek hastalığı) risk değerlendirmesi ve acil durum planı bu sürelerin dolmasını beklemeden yenilenir.
İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi zorunlu mu?
Genel kural olarak her işveren, çalışan sayısından bağımsız olarak iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek zorundadır. Bu hizmet üç şekilde sağlanabilir:
- İşyerindeki çalışanlar arasından gerekli belgeye sahip kişileri görevlendirmek
- Bir ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) hizmet almak
- Belirli şartlarda ve az tehlikeli sınıftaki küçük işyerlerinde, gerekli eğitimi alan işverenin ya da işveren vekilinin hizmeti kendisinin yürütmesi
Görevlendirmeler ve sözleşmeler İSG-KATİP (İş Sağlığı ve Güvenliği Kayıt, İzleme ve Takip) sistemi üzerinden yapılır ve onaylanır. Uzman ve hekimin çalışan başına ayda ayırması gereken asgari süre, tehlike sınıfına göre yönetmelikte belirlenmiştir. Belirli çalışan sayısının üzerindeki işyerlerinde tam süreli görevlendirme ya da diğer sağlık personeli de gerekebilir. Bu eşikleri ve dakika sürelerini güncel yönetmelik metninden teyit edin.
Risk değerlendirmesi nasıl yapılır?
Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, bunlardan kaynaklanacak risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması sürecidir. İşveren bu çalışmayı bir ekip ile yapar. Ekipte genellikle şu kişiler yer alır:
- İşveren veya işveren vekili
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi
- Çalışan temsilcisi
- Destek elemanı
- İşyerindeki riskleri bilen çalışanlar
Değerlendirmede kullanılacak yöntem (ör. L tipi matris, Fine-Kinney) işverene bırakılmıştır. Önemli olan, tüm faaliyetlerin, ekipmanların ve çalışan gruplarının (gebe, genç, engelli çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar dahil) kapsanması ve belirlenen tedbirlerin bir eylem planıyla takip edilmesidir.
Çalışan eğitimleri nasıl planlanır?
Her çalışana işe başlamadan önce ve sonrasında belirli aralıklarla iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir. Eğitim; genel konular (mevzuat, hak ve sorumluluklar), sağlık konuları (meslek hastalıkları, ilk yardım) ve teknik konuları (kimyasal, fiziksel, ergonomik riskler, yangın, elektrik) kapsar. İşe yeni başlayan çalışanlara ayrıca işe başlamadan önce oryantasyon niteliğinde bilgilendirme yapılır.
Eğitim saatleri çalışma süresinden sayılır. Fazla mesai sırasında verilen eğitim için fazla mesai ücreti ödenir. Bu nedenle eğitim takvimini puantaj ve vardiya planıyla birlikte hazırlamak gerekir.
Örnek hesap: yıllık eğitim saati ihtiyacı
Tehlikeli sınıfta 40 çalışanı olan bir işyeri düşünelim. Genel kurala göre her çalışana en az 12 saat temel eğitim verilmeli ve bu eğitim en az 2 yılda bir tekrarlanmalıdır.
| Kalem | Değer |
|---|---|
| Çalışan sayısı | 40 |
| Çalışan başına asgari eğitim | 12 saat |
| Bir eğitim döngüsündeki toplam çalışan-saat | 480 saat |
| Aynı işyeri az tehlikeli olsaydı (8 saat) | 320 saat |
| Aynı işyeri çok tehlikeli olsaydı (16 saat) | 640 saat |
480 çalışan-saat, 40 çalışanın her biri için 1,5 iş günü demektir. Eğitimlerin üretimi aksatmaması için gruplara bölünüp vardiya planına yerleştirilmesi önerilir. Eğitim süresinin fazla mesaiye taştığı durumlarda maliyeti fazla mesai hesaplama aracı ile kontrol edebilirsiniz.
Sağlık gözetimi kapsamında neler yapılmalı?
Çalışanlar işe girişte ve tehlike sınıfına göre belirlenen aralıklarla periyodik sağlık muayenesinden geçirilir. İş değişikliği, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle tekrarlanan işe dönüşlerde de muayene yapılır. Sağlık raporları özel nitelikli kişisel veri olduğu için yalnız işyeri hekimi ve yetkili kişilerin erişebileceği şekilde saklanmalıdır; bu konuda İK'da KVKK uyumu rehberine bakabilirsiniz.
Gece çalışması yapan çalışanlar için ek sağlık kontrolleri ve gece çalışmasının 7,5 saati geçmemesi kuralı da gözetilmelidir. Vardiya planlaması bu açıdan İSG ile doğrudan bağlantılıdır; ayrıntılar için vardiya planlama rehberine göz atın.
Kişisel koruyucu donanım ve özel gruplar için ne yapılmalı?
Risk değerlendirmesi sonucunda tehlike kaynağında ortadan kaldırılamayan ya da toplu koruma tedbirleriyle yeterince azaltılamayan riskler için kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanılır. KKD'ler çalışana ücretsiz verilir, bedeli ücretten kesilemez. Teslim tutanağı alınması, doğru kullanım eğitiminin verilmesi ve yıpranan donanımın yenilenmesi işverenin sorumluluğundadır.
Bazı çalışan grupları özel politika gerektirir: gebe ve emziren çalışanlar, 18 yaşından küçükler, engelli çalışanlar, yaşlı çalışanlar ve çırak ile stajyerler. Bu gruplar için risk değerlendirmesinde ayrı bir bakış gerekir; örneğin gebe çalışanın ağır yük kaldırma veya kimyasala maruz kalma riski değerlendirilerek görev uyarlaması yapılır. Stajyer ve çıraklar da İSG eğitimi ve sağlık gözetimi kapsamındadır; ayrıntılar için stajyer çalıştırma rehberine bakabilirsiniz.
Uygulamada İK, İSG'nin idari tarafını yürütür: eğitim katılım kayıtları, muayene tarihleri, KKD teslim tutanakları ve iş kazası bildirimleri genellikle İK ile iş güvenliği uzmanı arasında paylaşılır. Bu kayıtların özlük dosyasında düzenli tutulması, denetimde ve olası bir davada ispat açısından belirleyici olur.
İSG kurulu ve çalışan temsilcisi ne zaman gerekir?
Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur. Kurul, işverenin başkanlığında uzman, hekim, insan kaynakları sorumlusu, çalışan temsilcisi gibi üyelerden oluşur ve yönetmelikte belirtilen aralıklarla toplanır.
Çalışan temsilcisi ise kurulu olmayan küçük işyerlerinde de atanır; sayısı çalışan sayısına göre artar. Destek elemanları (ilk yardım, yangınla mücadele, arama-kurtarma-tahliye) acil durum planına göre belirlenir ve eğitilir. Kişi sayıları için güncel yönetmeliği kontrol edin.
İş kazası olduğunda işveren ne yapmalı?
İş kazası, işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen ve çalışanı bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır. İşverenin yapması gerekenler:
- Kazazedeye ilk yardım ve sağlık hizmetine erişimin sağlanması
- Olay yerinin, inceleme yapılabilecek şekilde korunması
- Kazanın SGK'ya kazadan sonraki 3 iş günü içinde iş kazası bildirimiyle bildirilmesi
- Kaza nedenlerinin incelenmesi ve risk değerlendirmesinin güncellenmesi
- Ramak kala olayların da kayda alınıp analiz edilmesi
İş kazası nedeniyle istirahat raporu alan çalışanın eksik gün bildirimi ve bordrosu için eksik gün ve bordro rehberine bakabilirsiniz.
Yükümlülüklere uyulmazsa ne olur?
6331 sayılı Kanun, risk değerlendirmesi yapmama, uzman ve hekim görevlendirmeme, eğitim vermeme, sağlık gözetimini sağlamama ve iş kazasını bildirmeme gibi durumlar için idari para cezaları öngörür. Bazı ihlallerde ceza, ihlalin devam ettiği her ay için tekrar uygulanır. Hayati tehlike bulunan durumlarda iş durdurma kararı da verilebilir. Ayrıca iş kazası halinde SGK'nın işverene rücu etmesi ve hukuki ya da cezai sorumluluk gündeme gelebilir. Ceza tutarları her yıl güncellendiği için resmi kaynaktan teyit edin.